[Презентация] Tizza Bo'g'imi Ichki Strukturasi Jarohatlari Asoratlarining Reabilitatsiyasida Ultratovush Diagnostikasining Roli Umarova Nargiza Nuritdinovna | Tibbiyot fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi 14.00.12 – TIBBIY REABILITOLOGIYA 14.00.19 – KLINIK RADIOLOGIYA Ilmiy rahbarlar: DSc., professor O.A.Xamidov | DSc., dotsent N.G.Dadamyans Samarqand davlat tibbiyot universiteti, 2023–2026

I Bob: Tizza Bo'g'imi Anatomiyasi Tizza bo'g'imi murakkab biomexanik sistema bo'lib, ko'plab anatomik tuzilmalardan iborat. Stabilizatorlar uch guruhga bo'linadi: Passiv stabilizatorlar Suyak tuzilmalari va bo'g'imning sinovial kapsulasi. Nisbatan passiv Menisklar, bog'lamlar va fibroz kapsula. Faol stabilizatorlar Mushaklar va ularning paylari.

Menisklar: Tuzilishi va Vazifalari Menisklar — son va katta boldir suyaklari orasidagi yarim doira shaklidagi biriktiruvchi to'qima. Ular ikki muhim vazifani bajaradi: stabilizator va amortizator. Tashqi menisk — 75% yukni oladi Ichki menisk — 50% yukni oladi Ichki menisk cho'zilish kuchi: 25,4 kg Tashqi menisk cho'zilish kuchi: 33,6 kg Qisman meniskektomiyada kontakt yuzasining 12%, subtotalda 46%, to'liq olib tashlashda 75% yo'qoladi. Oziqlanish manbalari Sinovial suyuqlikdan (ichki erkin qism) Qon tomirlari orqali (kenglikning 1/3 qismi) Diffuz yo'l bilan (yuqori va pastki yuzalar) Klinik ahamiyat Markaziy qismida oziqlanish kam — bu qism jarohatlanishga eng ko'p moyil. Ichki menisk tashqisiga nisbatan kamroq harakat qiladi.

Xochsimon Bog'lamlar va Diagnostika Usullari Old xochsimon bog'lam (OXB) Bo'g'im ichida joylashgan, alohida sinovial pardaga ega. Son suyagining tashqi do'ngligidan boshlanib, boldir suyagi do'nglararo balandlikda tugaydi. Orqa xochsimon bog'lam Uchta asosiy tutamdan tashkil topgan: old-ichki, orqa-tashqi va menisk-son suyagi bog'lamlari. Diagnostika usullari taqqoslamasi Usul Afzalligi Kamchiligi Rentgenografiya Suyak patologiyasi Yumshoq to'qima ko'rinmaydi UTT Xavfsiz, arzon, dinamik Operator malakasiga bog'liq MRT Yuqori aniqlik Qimmat, noqulay Artroskopiya Eng informativ Invaziv

Individual Reabilitatsiya Yondashuvi An'anaviy standartlashtirilgan protokollar bemorning yoshi, jarohat turi va faoliyat darajasini yetarlicha hisobga olmaydi. Individual yondashuv esa quyidagi natijalarga erishadi: 25% Tezlashish Bo'g'im funksional tiklanishi tezlashadi 40% Xavf kamayishi Qayta jarohatlanish xavfi kamayadi 2x Atrofiya Mushak atrofiyasi 2 baravar tezroq kamayadi Individual yondashuv mezonlari: bemorning yoshi va jinsi, jarohat turi va og'irligi, faoliyat turi, hamroh kasalliklar va individual risk omillari.

II Bob: Klinik Materiallar Tavsifi Tadqiqot ko'lami 2023–2026 yillar, Samarqand DTU reabilitologiya instituti 124 Bemor 130 Bo'g'im Lokalizatsiya bo'yicha taqsimot Lokalizatsiya Soni % O'ng tizza 55 44,3% Chap tizza 57 46,4% Ikki tomonlama 12 9,6% O'rtacha yosh: 39 yosh. Erkaklar: 74 nafar (59,8%), ayollar: 50 nafar (40,2%).

Bemorlar Taqsimoti: Yosh va Jins Ayollar Erkaklar Eng ko'p bemorlar 36–45 yosh guruhida (41 nafar, 33,1%). Barcha yosh guruhlarida erkaklar soni ayollardan yuqori. Jarohatlanish holatlari asosan sport faoliyati (45,1%) va xo'jalik ishlari (38,7%) bilan bog'liq.

Asoratlar Turlari va Taqsimoti Jami 124 bemordan I-guruh (yallig'lanish va suyuqlik to'planishi) — 81 bemor (65,3%), II-guruh (asoratlangan menisk jarohatlari) — 22 bemor (17,8%), III-guruh (funktsional asoratlar) — 21 bemor (16,9%).

UTT Tekshiruvi Metodologiyasi Qo'llanilgan apparatlar Sonoscape S50 LOGIQ F8 Mindray Resona I9 Tekshiruv yo'nalishlari Old yondashuv: son to'rt boshli mushak payi, tizza qopqog'i, Goffning yog' tanasi, OXB Orqa yondashuv: tizza orti qon tomir tutami, menisk orqa shoxi, xochsimon bog'lamlar Medial/lateral yondashuv: menisk tanasi, bo'g'im bo'shlig'i MRT parametrlari GE Optima 450W (AQSH), magnit maydoni kuchlanishi 1,5T. Koronal va sagittal tekisliklarda Spin-Echo (SE), Turbo-Spin Echo (TSE) va proton zichligi (PD) rejimlari. Fizioterapevtik usullar Elektrostimulyatsiya — 96 bo'g'im (73,8%) Magnitoterapiya — 88 bo'g'im (67,7%) TJM — 124 bo'g'im (95,4%)

Normal Menisk UTT Ko'rinishi 2.1-rasm. Bemor A., 30 yosh (nazorat guruhi). Sagittal proeksiya (medial yondashuv). Medial menisk normada. 1 – medial menisk, 2 – katta boldir suyagi, 3 – son suyagi, 4 – katta boldir bog'lami. Normal menisk belgilari Uchburchak shakl, aniq chegaralar Izoexogen, mayda donali tuzilish Silliq kontur RDT rejimida avaskulyar

Normal OXB va Menisk: UTT Tasvirlari 2.2-rasm. D., 30 yosh. Koronal proeksiya (orqa yondashuv). Oldingi xochsimon bog'lam normal holati. 1 – OXB, 2 – katta boldir suyagi, 3 – son suyagi. 3.1-rasm. Meniskning "qizil" va "oq" zonalari. Koronal tekislikdagi tizza bo'g'imi sxemasi. "Qizil" zonada to'qimalar tiklanishi mumkin.

III Bob: UTT Klinik Semiotikasi — Menisk Shikastlanishlari 130 ta tizza bo'g'imidan 36 tasida menisk shikastlanishi va degeneratsiyasi aniqlandi (9,7%). Asosiy sabablar — bilvosita yoki aralash xarakterdagi shikastlanishlar. Yoriq turlari Gorizontal — 95,5% Kombinatsiyalangan — 2,8% Vertikal — 1,7% To'liqlik darajasi To'liq — 19% To'liq bo'lmagan — 21% Bo'ylama — 24% Ko'ndalang — 22% Qo'shma jarohat Menisk + OXB birgalikda zararlanishi 82% gacha qayd etildi.

Menisk Yorilish Turlari: Sxematik Ko'rinish 3.3-rasm. Aksial tekislikdagi menisk zararlanish turlari: a – meniskokapsulyar ajralish va parakapsulyar yorilish; b – sug'orgich shaklidagi bo'ylama uzilish; v – qiytiqsimon uzilish; g – radial yorilish.

OXB Shikastlanishi: UTT Belgilari 3.4-rasm. Normal OXB (nazorat guruhi, 25 yosh) 3.5-rasm. Bemor T., 28 yosh. OXB distal qismi 9mm gacha qalinlashgan, gipoexogen ko'rinish. OXB shikastlanishi UTT belgilari Distal uchning qalinlashishi (8–11 mm), notekis kontur, exogenlik pasayishi (70% holat), tolalar deformatsiyasi, geterogen tuzilish, kistozli qo'shimchalar.

Sinovit, Gemartroz va Bursit: UTT Tasvirlari Sinovit — 25 bemor (20,1%). Sinovial parda 3,5–5 mm qalinlashgan, ekssudat to'planadi. Gemartroz — 10 bo'g'im. Qon bo'g'im bo'shlig'iga quyilishi. Giperexogen mayda dispersli suspenziya ko'rinishi. Bursit — 24 bemor (19,4%). Tizza qopqog'i old yuqori qismi yumshoq to'qimalari shishi.

Menisk Kistasi va Beyker Kistasi 3.10-rasm. Bemor A., 32 yosh. Menisk kistasi — orqa menisk sohasida 33×21 mm li anexogen hosila. Menisk kistalari ko'pincha lateral qismda (90%+) uchraydi. UTT sezgirligi: 94–97%, spetsifiklik: 86–100%. 3.14-rasm. Bemor S., 42 yosh. Beyker kistasi — tizza orqa chuqurchasida yirik hajmli hosila. Surunkali sinovitning o'ziga xos asorati. Yarim membranoz xaltacha va boldirning ikki boshli mushagi oralig'ida joylashadi.

UTT Diagnostik Samaradorligi: MRT bilan Taqqoslash Sezgirlik (%) O'ziga xoslik (%) Aniqlik (%) ROC tahlili: UTT umumiy diagnostik qiymati AUC = 0,89 (95% IO: 0,84–0,94). MRT bilan taqqoslaganda (AUC = 0,93) statistik jihatdan sezilarli farq aniqlanmadi (p>0,05).

IV Bob: Individual Reabilitatsiya Algoritmi Dastlabki 0–4 hafta: ogʻriqni kamaytirish, yalligʻlanishni bartaraf etish Oraliq 5–12 hafta: mushak kuchini tiklash, harakatchanlikni kengaytirish Yakuniy 13–24 hafta: toʻliq funksional faollikni tiklash Har bir bosqichda UTT monitoringi asosida sinovial parda qalinligi, ekssudat miqdori, menisk strukturasi va qon aylanish dinamikasi nazorat qilinadi. Natijalar asosida reabilitatsiya yuklamalari individual tarzda moslashtiriladi.

Reabilitatsiya Natijalari: Klinik Ko'rsatkichlar Dinamikasi 83% Og'riq regressiyasi VAS: 7,8±0,9 → 1,3±0,4 ball (p<0,01) 95% KOOS tiklanish 45,2 → 88,9 ball 138° ROM kengayishi 116°±8,4 → 138°±4,2 (p<0,01) 90 Lysholm bali 58 → 90 ball (barqarorlik) Nazorat guruhiga nisbatan: VAS −4,1±0,8 ball, KOOS +27,3±5,9 ball, ROM +12°. Farqlar statistik ahamiyatli (p<0,05).

Sinovit va Gemartroz Reabilitatsiyasi: UTT Dinamikasi 4.1-rasm. Bemor A., 35 yosh. Sinovit reabilitatsiyasi dinamikasi: a — boshlang'ich (sinovial parda 3,6 mm, ekssudat 8,2 mm); b — 2 haftadan so'ng; c — 4 haftadan so'ng. Krioterapiya + fonoforez + magnetoterapiya kombinatsiyasi. Bemorlarning 85%da sinovit to'liq regressiyaga uchradi.

Bursit va Beyker Kistasi Reabilitatsiyasi Bursit: 8 haftadan so'ng suyuqlik 10 mm → 3 mm. Samaradorlik 76%. Beyker kistasi: 3 oydan so'ng kista 24 mm → 9 mm. Fonolazer + manual terapiya. Samaradorlik 68%.

Asoratlar Bo'yicha Reabilitatsiya Samaradorligi Asorat turi Usullar Muddat Samaradorlik Sinovit Krioterapiya + fonoforez + magnetoterapiya 4–6 hafta 85% Gemartroz Krioterapiya + NMES + bandaj 6–8 hafta 82% Bursit Fonoforez + magnetoterapiya + DJT 8–10 hafta 76% Beyker kistasi Fonolazer + manual terapiya + kompressiya 10–12 hafta 68% Menisk kistasi Magnetoterapiya + propriosepsiya mashqlari 12–16 hafta 72% Menisk degeneratsiyasi NMES + fonoforez + manual mobilizatsiya 16–20 hafta 81% Statistik tahlil: VAS va KOOS o'rtasida teskari korrelyatsiya (r = −0,78; p<0,01); KOOS va ROM o'rtasida musbat bog'liqlik (r = 0,72; p<0,01).

Yosh Toifalari Bo'yicha Reabilitatsiya Natijalari 1 20–35 yosh Muddat: 6–8 hafta. Tiklanish: 80–90%. Eng yuqori sur'at. 2 36–55 yosh Muddat: 8–14 hafta. Tiklanish: 70–80%. Degenerativ jarayonlar sekinroq. 3 56–65 yosh Muddat: 10–12+ hafta. Tiklanish: 65–70%. UTT nazorati ostida barqaror. Erkaklarda reabilitatsiya o'rtacha 10–12 hafta, ayollarda 12–16 hafta davom etdi. Individual yondashuv tiklanish muddatlarini 20–25% ga qisqartirdi.

Ilmiy Yangiliklar va Amaliy Natijalar 1-yangilik UTT miqdoriy tahlilida yuqori sezgirlik va spetsifiklik isbotlandi. Reabilitatsiya vaqtini 2–2,5 baravar qisqartiradi. 2-yangilik Sinovit, gemartroz, menisk kistalarini aniqlashda UTT MRT bilan axborot qiymati jihatidan teng ekanligi isbotlandi. 3-yangilik Birinchi bor individualizatsiyalangan kuzatuv va nazorat algoritmi ishlab chiqildi. Reabilitatsiya 1,5–2 baravar tezlashdi. 4-yangilik UTT + reabilitatsion sinamalar asosidagi nazorat algoritmi yuqori samaradorligi isbotlandi. Xarajatlar 2 baravar kamaydi.

Xulosalar va Amaliy Tavsiyalar Asosiy xulosalar UTT tizza bo'g'imi asoratlarini aniqlashda yuqori informativlikka ega; MRT bilan axborot qiymati deyarli teng. Har bir asorat turi uchun reabilitatsiya muddati va usullari sezilarli farq qiladi — individual yondashuv zarur. UTT monitoringi klinik qaror sifatini oshiradi; bemorlarning 81,4%da to'liq funksional tiklanish kuzatildi. Ishlab chiqilgan algoritm reabilitatsiya muddatini 1,5–2 baravar qisqartirdi, xarajatlarni 2 baravar kamaytirdi. Amaliy tavsiyalar UTTni birlamchi diagnostika usuli sifatida joriy etish Har bir asorat uchun individual reabilitatsiya dasturini shakllantirish Yosh toifalariga mos reabilitatsiya dasturlaridan foydalanish Har 7–10 kunda UTT monitoringini o'tkazish Kombinatsiyalangan shikastlarda NMES + proprioseptiv mashqlar qo'llash 8–12 hafta samarasiz bo'lsa artroskopiyaga yo'naltirish

Tadqiqot Natijalari Xulosasi AUC=0.89 UTT diagnostik qiymati MRT (0,93) bilan farq yo'q (p>0,05) 1.5x Reabilitatsiya tezligi An'anaviy sxemaga nisbatan 2x Xarajat tejash Har bir holat uchun Ultratovush diagnostikasiga asoslangan individual reabilitatsiya choralari tizza bo'g'imi jarohatlarida kompleks yondashuvni ta'minlaydi. UTT — faqat diagnostik vosita emas, balki reabilitatsiyani boshqaruvchi asosiy nazorat mexanizmi sifatida samaradorligini isbotladi. Samarqand davlat tibbiyot universiteti | 2023–2026 | Davlat qayd raqami: 012400288