[Презентация] Joba:

Xalıqaralıq qatnasıqlardıń biyǵárez qatnasıwshıları, avtonomiyalıq erk-ıqrarǵa iye bolǵan, xalıqaralıq huqıq normaların jaratıwshılar, orınlawshılar hám olardı ámelge asırıwdıń kepillikleri bolǵan:

Mámleketler xalıq aralıq huqıqtıń tiykarǵı subyektleri esaplanadı, sebebi olar suverenitet hám xalıq aralıq shártnamalar dúziw huqıqına iye. Suverenitet Huqıqıy uqıplılıq Shártnama dúziw Xalıq aralıq huqıq

Xalıq aralıq húkimetler aralıq shólkemler (XHShSh) xalıq aralıq huqıqtıń tiykarǵı subektleri esaplanadı, sebebi olar xalıq aralıq qatnasıqlardı tártipke salıwda hám global mashqalalardı sheshiwde áhmiyetli rol oynaydı. XMSh mámleketler tárepinen tınıshlıq hám qáwipsizlikti saqlaw, ekonomikalıq birge islesiwdi rawajlandırıw, insan huqıqları hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw sıyaqlı ulıwma maqsetlerge erisiw hám háreketlerdi muwapıqlastırıw maqsetinde shólkemlestiriledi. Bunday shólkemlerge BMSh, Jáhán sawda shólkemi (JSSh), Xalıqaralıq valyuta qorı (XVF) hám basqa kóplegen shólkemlerdi mısal etip keltiriw múmkin.

Tek xalıq aralıq huqıq normaların ámelge asırıwshı tiyisli mámleketler yurisdikciyası astındaǵı:

Óz táǵdirin ózi belgilew ushın gúres xalıqaralıq jámiechilik tárepinen tán alınǵan milletlerdiń erkinlik hám ǵárezsizlik huqıqınıń kórinisi bolıp esaplanadı. Óz táǵdirin ózi belgilew huqıqı xalıqaralıq huqıqtıń tiykarǵı principi bolıp, xalıqlarǵa óz siyasiy táǵdirin ózi belgilew hám óz jumısların ózi basqarıw imkaniyatın beretuǵın BMSh Rejesinde belgilengen. Milliy azatlıq háreketleri xalıqlardıń ózin-ózi belgilew hám gárezsizlikke erisiw, koloniallıq hám imperializmge qarsı gúresiw erk-ıqrarınıń aytıwshıları bolıp tabıladı. Xalıq aralıq huqıq subyektleri zulımlıqqa dus keliwi hám oǵan qarsılıqtıń tınısh narazılıqlardan baslap qurallı gúreslerge shekem hár qıylı formaları menen juwap beriwi múmkin. Óz táǵdirin ózi belgilew ushın gúres. Zulım hám qarsılıq. Milliy azatlıq háreketleri. Ózin-ózi belgilew huqıqı.

KMK - xalıqaralıq huqıqtıń subyektleri. Kóp milletli korporaciyalar (KMK) xalıqaralıq maydanda áhmiyetli oyınshılar bolip, quramalı dúziliske hám jáhán ekonomikasına tásirge iye. Olar bir waqıttıń ózinde bir neshe yurisdikciyada jumıs alıp barıwı sebepli ayrıqsha statusqa ie bolıp, xalıqaralıq huqıq normalarına ámel etiwdi talap etedi. KMK óz xizmetin alıp barıp atırgan mámleketlerdiń rawajlanıwına úlken tásir kórsetiwi hám xalıqaralıq jámiechilik aldında juwapker boliwi múmkin. Olardıń global ekonomikadaǵı ornı olardı ayrıqsha tártipke salıw hám qadaǵalawdı talap etetuǵın xalıqaralıq huqıqtıń áhmietli subektlerine aylandıradı. KMK hár túrli mámleketlerde xizmet kórsetedi. Kóp milletli korporaciyalar (KMK) dúnya júzi ekonomikasında áhmiyetli rol oynap, túrli mámleketlerde xizmet kórsetedi. Olar investiciyalar, jumıs orınların jaratıw hám texnologiyalardı ótkeriw arqalı qabıl etiwshi mámleketlerdiń ekonomikasına tásir kórsetiwi múmkin. Biraq olardıń jumısı salıq, ekologiyalıq standartlar hám miynet nızamshılıǵına ámel etiwge baylanıslı kelispewshiliklerdi keltirip shıǵarıwı múmkin. KMK global kólemde tabıslı jumıs islewi ushın jergilikli nızamlar hám mádeniy ózgesheliklerdi esapqa alıwı kerek.

Ayırım jaǵdaylarda, ásirese, insan huqıqların xalıq aralıq dárejede qorǵaw haqqında sóz bolǵanda, individler xalıq aralıq huqıqtıń subektleri sıpatında tán alınıwı múmkin. Olar xalıqaralıq sudlarda dawager sıpatında qatnasıwı yamasa xalıqaralıq shártnamalarda tárep bolıwı múmkin. Biraq, bunıń ushın olardıń huqıq subektligin xalıq aralıq dárejede tán alıw zárúr, bwl siyrek ushırasadı hám ayrıqsha shártlerdi talan etedi.

Tiykargı (birlemshi) subyektler mámleket esaplanadı. Tuwındı (qosımsha) subyektler kategoriyası - bul, ásirese, xalıq aralıq húkimetler aralıq shólkemler. Olardıń yuridikalıq tábiyatınıń ózine tán ózgesheligi, birinshiden, olar óz qararların shólkemlestiriw hújjetlerinde belgilep qoyǵan halda mámleketlerdiń qálewi menen shólkemlestirilgen, ekinshiden bolsa, olardıń huqıqıy statusınıń mazmunı hám kólemi hár bir shólkemniń wákilligine hám belgilengenligine anıq sáykes bolǵan shólkemlestiriw hújjetlerinde belgilengen (solay etip, olardıń huqıq subyektligi individuallastırılǵan, funkcional esaplanadı).

a a

Xalıq aralıq huqıq subyektleri arasında milletler hám xalıqlar ayrıqsha orın iyeleydi. Biraq, hámme xalıq hám milletler de xalıq aralıq huqıq subyektligine iye bola almaydı. Xalıq aralıq ámeliyattan kelip shıǵıp, tek ǵana óz mámleketin dúziw maqsetinde ǵárezsizlik ushın gúresip atırǵan koloniyalıq boysınıwda bolǵan millet hám xalıqlar olardı xalıq aralıq huqıq subyektivligi dep tán alınıwı ushın dawagerlik etiwi múmkin. 1986-jılǵı Xalıq aralıq shólkemler hám mámleketler ortasında yamasa xalıq aralıq shólkemler ortasındaǵı shártnama huqıqı haqqındaǵı Vena konvenciyasınıń 6-statyasına muwapıq hár qanday húkimetler aralıq shólkem xalıq aralıq shártnamalardı dúziw uqıbına iye boladı.